बौद्ध दर्शन र शाकाहारी जीवनको महत्व र सम्बन्ध – Janata Live
  • Wednesday, October 28, 2020

बौद्ध दर्शन र शाकाहारी जीवनको महत्व र सम्बन्ध

  • भिक्षु आङ फुरि शेर्पा
  • फागुन ०६, २०७६

बौद्ध दर्शन र शाकाहारी जीवनको महत्व र सम्बन्ध

बुद्ध शब्द सुन्न साथ अहिंसा, करुणा, प्रेम, दया र दान आदि प्राणी हितसँग जोडिएर आउँछ । बुद्ध दर्शनमा शील, समाधि र प्रज्ञाको क्रमिक अध्ययन र अभ्यासबाट बुद्ध हुन्छ । शील नभए समाधि हुँदैन, समाधि नभए प्रज्ञा आउदैन र प्रज्ञा नभए बुद्ध हुँदैन ।

त्यसैले शील राम्रोसँग पालन गर्नु अपरिहार्य छ । बौद्ध दर्शनमा मानिसको क्षमता अनुसार धेरै प्रकारको शीलहरु । शील भनेको आफू र अरु प्राणीहरुलाई हानी नपुर्याउने मात्र नभई मन, वचन र कर्म(काम)ले हित उत्तम र सत्य व्यवहार, नियम, अनुशासन हो । शीलमा नरहेसम्म मनलाई शुद्ध बनाउन सकिन्न । शुद्ध मन भनेको अज्ञानता, रिस, राग, ईष्र्या र घमण्ड जस्ता क्लेश, अवगुण वा दोषहरु कम हुँदै अन्तमा पुरा हट्नु हो । शील क्लेशहरुबाट मुक्त हुने जग अथवा आधार हो । धेरै प्रकारको शीलहरु भए तापनि केही शीलहरु शाकाहारीसङ्ग संबंधित भएको यहाँ छोटकरीमा चर्चा गर्न चाहान्छु ।

प्रतिमोक्ष शीलः

१. पन्चशील अथवा उपसाक उपसिका शीलः

क. हत्या नगर्नु । ख। चोरी नगर्नु । ग। व्यभिचार नगर्नु । घ। झुठो नबोल्नु । ङ। मादक पदार्थ सेवन नगर्नु ।

२. आठ शीलः

क. हत्या नगर्नु । ख. चोरी नगर्नु । ग. व्यभिचार नगर्नु । घ. झुठो नबोल्नु । ङ. मादक पदार्थ सेवन नगर्नु । च. अकाल(दिउसो १२ बजेपछि)भोजन नगर्नु । छ. उच्च आसानमा नबस्नु । ज. गित, सङ्गीत, नृत्य नगर्नु र सुगन्ध, माला आदि नलगाउनु ।

३. श्रमणेर र श्रमणेरिका शीलः

यो शीलमा मुख्य चारवटा र सहायक छवटा छन् । यसलाई थप वर्गीकरण गर्दा छत्तिससम्म गर्न सकिन्छ ।

मुख्य चारवटाः

क. हत्या नगर्नु । ख. चोरी नगर्नु । ग. झुठो नबोल्नु ङ. यौन क्रिया नगर्नु ।
सहायक ६ वटाः

च. मादक पदार्थ सेवन नगर्नु । छ. अकाल(दिउसो १२ बजेपछि)भोजन नगर्नु । ज. उच्च आसानमा नबस्नु । झ. असक्तिका साथ गित, सङ्गीत, नृत्य नगर्नु । ञ. गरगहना तथा सुगन्ध नलगाउनु । ट. सुन, चाँदी तथा ठुलो रकम नराख्नु ।

४. भिक्षु र भिक्षुणी शीलः

श्रमणेर र श्रमणेरिका शील माथी थापेर जम्मा २५३ शीलहरु छ्न । अहिले यी सबै शील पालन गर्ने अपवादमा मात्र पाइन्छ भन्दा फरक नखाला भने पनि हुने अवस्थ छ ।

यी माथी उल्लेखित शीलहरु प्राय प्रतिमोक्षको शीलहरु हुन । यी शीलहरु शरीर र वचनले मात्र पालन गरे हुन्छ । मनले सोचेर शील नजाने भएको हुनाले सजिलो छ । तर विचार नगर्दा महायान (बोधिचित र वज्रयान)को शील भन्दा गाह्रो सम्झिन्छन । बोधिचित र वज्रयानको शील मनले अरु प्राणीहरुलाई सहयोग गर्न सकिने अवस्थ हुँदाहुँदै सहयोग नगर्ने सोच आउन साथ जाने वा नगए पनि खोट लाग्छन् । त्यसैले यो शील गएको पत्तै नपाउन पनि सक्छ र पालन गर्न वास्तवमा अति गह्रौ छ । तर मर्मत गर्न र पुनः लिन सकिन्छ । प्रतिमोक्षको शील यो जीवनमा एकपटक गएपछि पुनः लिन सकिन्न ।

शाकाहारी जीवनसँग जोडेर माथिको शीलहरु मध्ये सबैको पहिलो पाँचवटा शीलहरु साझा छन् ।

क. हत्या नगर्नु । ख. चोरी नगर्नु । ग. व्यभिचार नगर्नु । घ. झुठो नबोल्नु । ङ. मादक पदर्थ सेवन नगर्नु ।

क. हत्या नगर्नुः

कतिपयले सोच्ने गर्छन् मैले मारेको होइन । आजकाल हत्या नगरी माछा मासु प्राप्त गर्न सकिन्न भन्ने सबैलाई थाहा छन् । मार्नेले मासु किन्न आउनेहरुको लागि भनेर मारेको हुनाले उसको लागि मारेको नै हो । कतिले त मेरा लागि यति किलो माछा र मासु भनेर राखेको हुन्छ । त्यसैले मासु खाएमा एक नम्बरको हत्या नगर्ने शीलमा खोट वा दोष लाग्दछ ।

ख. चोरी नगर्नुः

त्यो जनावरले हाम्रो जस्तो सबैभन्दा अमुल्य शरीर खाउ भनेर नदिएको हुनाले चोरी मात्र नभएर डाका नै गरेको दोष लाग्दछ ।

ग. झुठो नबोल्नुः

हत्या र डाकाबाट प्राप्त मासु खाएर पनि पाप लाग्दैन भनेपछि ठूलो झुठो बोलेको हो ।

घ. व्यभिचार वा यौन नगर्नुः

कतिपय मासुले यौन शक्ति र ईच्छा जगाउने भएको हुनाले वलात्कार र हत्यासम्म गर्न प्रेरित गर्छन् ।

ङ. मादक पदर्थ सेवन नगर्नुः

मासु भएमा मादक पदार्थ सेवन गर्नमा सहयोग पुग्दछ ।

बोधिचित शीलः

बोधीचित शील मन, वचन र कर्म सबैले अरु सम्पुर्ण प्राणीहरुलाई दुःख नदिने मात्र नभई सुख दिने र अन्तमा बुद्धको भूमी वा स्थान प्राप्त गराउने सोच र ब्यवहार गर्ने वाचा हुन् ।

५. शरणमा जाने शीलः

बुद्ध धर्मावलम्बी हुनाको लागि बुद्ध, धर्म र संघको शरणमा जाने शील लिनै पर्दछ । बुद्धको शरणमा जानू भनेको बुद्ध हुनु हो । बुद्ध हुनाको लागि बुद्ध बाहेक अरुको शरणमा गए बुद्ध हुन सकिदैन । त्यसैले बुद्ध बाहेक अरुको शरण जानू हुदैन भनेको हो । धर्मको शरणमा गएपछि अरु प्राणीहरुलाई हानी हुने काम गर्नु हुदैन । हत्याहिंसाबाट मात्र माछा मासु प्राप्त हुने भएकोले मासु खाएमा धर्मको शरण गएको शील विपरीत हुन्छ । तर कतिले यो कुरामा मनन गर्न सकिरहेको हुदैन । संघको शरणमा गएपछि बुद्धको संघ बाहेक अन्यँसँग गहिरो मित्रता बनाएमा बुद्ध दर्शन भन्दा फरक शिक्षा पाएर बुद्ध हुने मार्गबाट बिचलित हुने हुन्छ ।

महायान भन्नुको अर्थ आफू भन्दा अरु प्राणीहरुलाई बढी ध्यान दिने र हित गर्ने सोच र व्यवहार गर्ने अभ्यास हो । सम्पुर्ण प्राणीहरु हाम्रो अघिल्लो जीवनका जन्महरुमा नर्क र सांसारिक देवलोक बाहेक अन्य लोकहरुमा जन्म लिदा आमाको कोखबाट हुने भएकोले सबै प्राणीहरु एकअर्काको आमा असंख्य पटक भइसकेका छन् । त्यसबखत अहिलेकै आमाले झै आफू भन्दा प्यारो गरि हुर्काएको गुण लगाउनु भएको छ । त्यसैले कुनैपनि ती आमा जनावरहरुको हत्या हुन मासु खानले सहयोग गर्दछ ।

बोधिचित शील अन्तरगत धेरै भए तापनि केही यहाँ उल्लेख गर्न चाहान्छु ।

६. प्राणिधिन बोधिचित

मनले नसोचेसम्म शरीर र वचनले मात्र पाप कर्म र पुन्य कर्म गर्न सक्दैन । पापबाट बच्न र पुन्य कामाउन सम्पुर्ण आमा प्राणीहरुलाई मनले हित गर्ने वाचालाई प्राणिधिन बोधिचित भनिन्छ ।

क. आफू र अरु बीच समान सोचको अभ्यास ।

ख. आफ्नो सुख अरुलाई र अरुको दुःख आफुले लिने सोचको अभ्यास ।

ग. आफू भन्दापनि अरु प्रिय र महत्व दिने सोचको अभ्यास ।

यस्तो अति पवित्र सोचाइको अभ्यास गर्ने हो भने कसरी माछा मासु खान सकिन्छ ?

लेखकः भिक्षु आङ फुरि शेर्पा

७. प्रस्थान बोधिचित

प्रस्थान बोधिचित भनेको व्यवहारमा नै अभ्यास गर्नु हो । जसमा छ पारमिता, दस कुशल कर्म, चार अतुलनीय सोच आदि पर्दछ ।

६ पारमिताहरुः

दान, शील, क्षान्ती (सहनु), विर्य (मेहनत), समाधि र प्रज्ञा ।

दान भित्र भौतिक सामग्री, धर्म र जीवनदान अर्थात अरुको ज्यान जोगाउनु पर्दछ । माछा मासु खाएमा जीवन दानको विपरीत ज्यान लिन सहयोग पुगेर दान दिने शीलमा खोट लाग्दछ । मासु नभई खाना नरुच्नेले क्षान्ती वा सहने अभ्यास गर्न सकिन्न । त्यसरी नै विर्य, समाधि र प्रज्ञाको अभ्यास गर्न वाधा पुग्दछ ।

दस कुशल कर्महरुः

क. हत्या नगर्नु । ख. चोरी नगर्नु । ग. अनैतिक यौन सम्बन्ध नराख्नु ङ. झुठो नबोल्नु च. चुक्ली नलगाउनु । छ. अपशब्द नबोल्नु ज. धार्मिक बाहेक फाल्तु गफ नगर्नु । झ. लोभ नगर्नु ञ. हानी गर्ने सोच नगर्नु । ट. मिथ्या दृष्टि नराख्नु ।

दस कुशल कर्म मध्ये क. हत्या नगर्नु । ख. चोरी नगर्नु । ग.अनैतिक यौन सम्बन्ध नराख्नु । घ. झुठो नबोल्नु ङ. लोभ नगर्नु । च. मिथ्या दृष्टि नराख्नु आदि माथी प्रतिमोक्षमा व्याख्या गरे झै माछा मासु खाएमा यी सबैमा दोष लग्दछन् र पाप कमाउछन् ।

चार अतुलनीय भावना र सोचहरुः

क. मैत्री भावः सबै आमा प्राणीहरु सुख र सुखको कारणमा रहिरहुन् ।

ख. करुणाः सबै आमा प्राणीहरु दुःख र दुःखको कारणबाट मुक्त रहिरहुन् ।

ग. मुदिताः सबै आमा प्राणीहरु दुःख रहित परम सुखबाट कहिल्यै अलग नरहुन ।

घ. उपेक्षाः सबै आमा प्राणीहरु पक्षपात, राग र रिस रहित महान समता भावमा रहिरहुन् ।

यो महान अभ्यास गर्ने हो भने माछा मासु खाने कुरा सपनामा आए पनि माफी माग्नु पर्ने हुन्छ ।

८. महायान अन्तरगत वज्रयान शील(समय):

महायानको वज्रयान, तन्त्रयान र मन्त्रयान अभ्यास अभिषेक प्राप्त गरेर मात्र गर्न योग्य हुन्छ । अभिशेक सँगै काय, वाक र चित्तको शील प्राप्त हुन्छ । जसमा प्रतिमोक्ष र बोधिचितको सबै शीलहरु स्वत समाबेश हुन्छ । वज्रयान अभ्यासलाई फलको अभ्यास पनि भनिन्छ । मतलव बुद्ध भएको अवस्थाको अभ्यास अहिले नै गरिने भएकोले फलको अभ्यास भनेको हो । सबै प्राणीहरुमा बुद्ध बीउ रहनु मात्र नभएर बुद्ध बोधिसत्वको रूपमा अभ्यास गरिन्छ । सहिरूपमा अभ्यास गरेमा यस मार्गले अति नै छिटो फल र बुद्ध प्राप्त गर्न सकिन्छ । प्रतिमोक्ष र महायान सुत्रको मार्गलाई कारण वा बीउको यान अथवा कारणको यान र मार्ग भनिन्छ । त्यो बुद्ध प्राप्त गर्ने लामो बाटो हो । यो बिउ वा कारणको यान र फलको यानको फरक उदाहरणको लागि बीउ रोपेर फल खानु र सिधै फल किनेर खानु जस्तै हो ।

वज्रयान अभ्यासमा सबै प्राणीहरुलाई बुद्ध र बोधिसत्वको रूपमा हेरिन्छ भने कसरी उनीहरुको मासु खान सकिन्छ ?

बौद्ध दर्शनमा यस्तो महान उपदेश वा दर्शन भए तापनि किन मासु खाई रहन्छ त भन्दा माछा मासु प्रतिको आशक्ति र गहिरोसँग दर्शन नबुझ्नुले हो । कसैले ती जनावरको मासु खाएर उनीहरुसँग सम्बन्ध कायम गरि मन्त्र जप गरेर ती प्राणीहरु मुक्त गर्छु भन्छ भने त्यो झुठो हो । त्यस्तो शक्ति भएको भए आफ्नो मातापिता, सन्तान र आफन्तको रगत निकालेर र अप्रेसन गरेर मासु खाएर उनीहरुको मुक्त गरे हुन्छ नि । तर कसैको पनि त्यस्तो गर्न सक्ने हिम्मत छैन । ती प्राणीहरुसँग सम्बन्धको कुरा गर्ने हो भने ’झ सबै हाम्रो अघिल्लो जीवनको असंख्य पटक आमा भएर गुण लगाउनु भएको छ । उनीहरुको मासु नखाए पनि मन्त्र जप गरेर मुक्त गर्न सकिन्छ । मासु खाएमा भित्री रूपमा स्वभाविक मैत्री, करुणा र बोधिचित उत्पन्न हुन सकिन्न । बाँच्नु र बचाउनु सबै अधिकार छ । मार्नु र मारेर खानु कसैको अधिकार छैन ।

Loading...
Loading...
Loading...

भगवान गौतम बुद्धको दर्शन गरि आजको दिनको सुरुवात गर्नुहोस् ! तपाईको दिन शुभ रहोस् ‘नमो बुद्धाय’

मेष – स्वास्थ्य र नियमकानूनलाई ध्यानमा राख्नुपर्ला । खेलकूद भ्रमणमा आकर्षण बढ्नेछ । हासविलासमा रुचि बढ्ला । मान–सम्मानमा ध्यान राख्नुपर्ला...

एक बिहानै मणि भएको नागको दर्शन गर्दै तपाईंको भाग्य र भविष्य हेर्नुहोस्, मनोकामना पुरा हुनेछ

मेष (चु, चे, चो, ला, लि, लु, ले, लो, अ) अनावश्यक ठाउँमा धन खर्च होला । घर व्यवहारमा झमेला रहला...

बुद्धको अनमोल वचन, जसले सोच्ने शैली बदल्छ

हामी जहाँ जन्मियौं, त्यो गौतम बुद्धको जन्मभूमी पनि हो भनेर गर्व गर्छौं । अहिले पनि हामी ‘गौतम बुद्ध जन्मिएको देश’...

भगवान गौतम बुद्धको दर्शन गरि आजको दिनको सुरुवात गर्नुहोस् ! तपाईको दिन शुभ रहोस् ‘नमो बुद्धाय’

आजको राशिफल : कस्तो रहनेछ तपाईंको भाग्य ? वि.सं.२०७७ साल कार्तिक ११ गते । मंगलबार । ईश्वी सन् २०२० अक्टोबर...

आज मंगलबार, विशेष गरी श्री गणेश भगवानलाई पूजा गर्ने दिन! गणेश भगवानको फोटोलाई एक सेयर गर्दै भेटी चढाएर राशिफल पढ्नुहोस्

मेष – दिन कार्यमा सफलता दिने खालको रहनेछ । अन्नधन बढ्नेछ । मान पुरस्कारप्राप्तिको अवसर पाउन सकिनेछ । खेलकुद र...

भगवान गौतम बुद्धको दर्शन गरि आजको दिनको सुरुवात गर्नुहोस् ! तपाईको दिन शुभ रहोस् ‘नमो बुद्धाय’

आजको राशिफल स् कुन राशिका लागि आजको दिन शुभ ? वि.सं.२०७७ साल कार्तिक १० गते । सोमबार । ईश्वी सन्...

आज सोमबार, राम्रो छ यी ६ राशिका व्यक्तिको भाग्य, हेर्नुहोस् दैनिक राशिफल

मेष (चु, चे, चो, ला, लि, लु, ले, लो, अ) आयस्रोत राम्रो हुनाले आवश्यक भौतिक साधन जुट्नेछन् । आम्दानी बढ्नाले...

भगवान गौतम बुद्धको दर्शन गरि आजको दिनको सुरुवात गर्नुहोस् ! तपाईको दिन शुभ रहोस् ‘नमो बुद्धाय’

आजको राशिफल : कस्तो रहनेछ तपाईंको भाग्य ? वि.सं.२०७७ साल कार्तिक ०९ गते । आईतबार । ईश्वी सन् २०२० अक्टोबर...